Każdy świadomy użytkownik internetu, powinien potrafić zweryfikować treści napotykane w sieci. Szczególnie na portalach społecznościowych. Ten wpis jest źródłem informacji dla wszystkich tych, którzy chcieliby zweryfikować napotkany w sieci wpis/news/zdjęcie, ale nie wiedzą od czego zacząć. To taki rodzaj instrukcji – “dla początkujących”.
Jeżeli uznasz te treści za wartościowe, podziel się z innymi. Walczmy z falą dezinformacji i manipulacji, zalewającą internet.
Co znajdziesz w poniższym poradniku?
- Bądź czujny. Po czym rozpoznać, że wiadomość może być fake newsem.
- Weryfikacja zdjęcia
- Weryfikacja filmu
- Weryfikacja strony internetowej
- Weryfikacja danych firmy
- Czy to bot? – jak zweryfikować profil internetowy.
- Lista portali/kont, które walczą z dezinformacją i fake newsami.
- Gdzie i jak zgłaszać niepożądane treści i konta
- BONUS
Bądź czujny. Po czym rozpoznać, że mamy do czynienia z fake newsem?
Słowem wstępu, fake newsami możemy określić różnego rodzaju treści: wpisy, newsy, artykuły na blogach/portalach pseudo informacyjnych, w których przekazywane wiadomości okazują się być nieprawdziwe bądź zmanipulowane.
Takie treści charakteryzują się przede wszystkim wzbudzaniem w odbiorcy emocji. Mogą szokować, być kontrowersyjne, wywoływać strach/złość/rozżalenie. Często nie mają źródła lub autora. Mogą być wzbogacone zdjęciem, materiałem wideo, albo linkiem do (wątpliwej pod względem merytorycznym) strony internetowej, którą podaje się jako źródło. Ma to pomóc w uwiarygodnieniu przekazywanej informacji.
Jeżeli napotkasz na taki rodzaj wpisu – niech zapali Ci się w głowie czerwona lampka. Nie podawaj innym dalej tej informacji “na ślepo”. Poświęć chwilę na zweryfikowanie jej źródła i wiarygodności.
Działaj zgodnie ze schematem:
STOP > Sprawdź > Zgłoś fake news lub podaj dalej.
Oto przykłady wpisów, które okazały się być fake newsem:
Powyżej mamy przykład wpisu podpartego źródłem będącym portalem pseudoinformacyjnym (informacja o narko-testach), wiadomości ze zdjęciami wykorzystanymi w kontekstach innych niż pierwotne (zdjęcie Bałtyku, wykres zarobków w Europie) oraz wpisy ze zgrabnymi fotomontażami (klatka z materiału wideo serwisu informacyjnego oraz zdjęcie z Panią Janiną Ochojską).
Weryfikacja zdjęć
Należy pamiętać, że zarówno tekst jak i grafikę można zmanipulować. Użycie zdjęć w postach lub artykułach ma na celu uwiarygodnienie opisywanej informacji, a jednym z najpopularniejszych zabiegów jest używanie materiałów graficznych w kontekście innym niż pierwotny.
Jak zweryfikować, czy mamy do czynienia z manipulacją?
Z pomocą przychodzi nam metoda odwrotnego wyszukiwania grafiki (ang. reverse image search). Dzięki niej jesteśmy w stanie sprawdzić, czy materiał graficzny został już opublikowany w sieci. Do tego celu możemy użyć jednego z dostępnych i darmowych narzędzi:
Sprawdźmy jeden z wpisów, o których wspomniałem powyżej:
- Klikamy na grafikę w poście > Zapisujemy plik na dysku
- Opcjonalnie (jeżeli nie mamy dostępu do zapisu), używamy narzędzia do zrzutów ekrany i wycinamy zdjęcie.
- Wchodzimy na jedną powyższych stron do reverse image search i wgrywamy zapisane zdjęcie
- Sprawdzamy, czy w wynikach wyszukiwania pojawia się podobna grafika.
- Weryfikujemy w jakim kontekscie została użyta wcześniej lub jak wyglądała w oryginale.
Wpis, który podałem jako przykład jest o tyle ciekawy, że wyszukiwarki nie znajdują od razu podobnych zdjęć. Należy jednak pamiętać, że grafika mogła zostać zmanipulowana. Możemy mieć do czynienia z fotomontażem.
Z tego powodu warto zaznaczać obszar zdjęcia, po którym ma nazstąpić wyszukiwanie. Dla przykładu zaznaczyłem postać Aleksandra Łukaszenki. To spowodowało znalezienie takich oto wyników:
Obie wyszukiwarki zwróciły zdjęcie, z którego wycięto postacie prezydentów. To dowód na to, że grafika z facebookowego wpisu to fotomontaż.
Weryfikacja filmu
W przypadku filmu co prawda nie mamy możliwości wykorzystania podobnych wyszukiwarek jak dla zdjęć grafik, które sprawdzą całe wideo, lecz możemy pokusić się o wycięcie kilku najistotniejszych kadrów, dzięki czemu będzie możliwe wykorzystanie metoda odwrotnego wyszukiwania grafiki.
Przykład, jak to robić, znajdziesz w tym materiale:
Podsumowując, weryfikując wideo sprawdź:
- czy pierwotnie nie zostało użyte w innym kontekście
- czy nie jest to nagranie z gier wideo
- czy miejsce widoczne na nagraniu pokrywa się z krajobrazem, który znajdziesz na mapach – w tym google earth lub google street view
- czy widoczne na nagraniu warunki oświetlenia – dzień/noc pokrywają się z warunkami, które panują o określonej godzinie we wskazanej lokalizacji
Weryfikacja strony internetowej
Weryfikację strony internetowej, podanej jako źródło można przeprowadzić poprzez sprawdzenie takich informacji jak:
- adres WWW (czy nie jest podejrzany – na przykład, czy w jego nazwie nie ma nazw związanych z innymi, popularnymi stronami – na przykład www.gazetapl.pl)
- treści publikowane na stronie (czy artykuły posiadają tylko clickbajtowe tytuły, czy treści poparte są źródłami)
- reklamy (im więcej śmieciowych haseł i banerów reklamowych, tym większa wątpliwość co do rzetelności takiej strony)
- kontakt/polityka prywatności (sprawdź, czy znajdziesz na stronie jakiekolwiek informacje o autorze strony lub administratorze jej treści)
- informacje o posiadaczu domeny (gdzie została zarejestronawa, jakie subdomeny są z nią powiązane – https://whois.domaintools.com, https://viewdns.info/reversewhois)
Weryfikacja danych firmy
Do weryfikacji firmy można wykorzystać oficjalne wyszukiwarki. W tym:
- Wyszukiwarkę na portalu Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej
- Wyszukiwarkę KRS
- Wyszukiwarka organizacji pożytku publicznego
Powiązania między spółkami, właścicielami/udziałowcami zweryfikujesz poprzez serwis:
Na potrzeby przykładu, posłużę się zdjęciem z jednego z ostatnich wpisów na twitterze, do którego zostało dołączone zdjęcie paragonu ze stacji benzynowej sprzedającej paliwo za dość wysoką cenę:
Czy paragon zawiera prawdziwe dane firmy?
Możemy na nim znaleźć:
- Nazwę firmy: WLS Global Sp. z o.o.
- Adres: Lubanów 17, 98-235 Błaszki
- NIP: 6182146705
- Informację, że jest to stacja paliw
Jako, ze w nazwie firmy widnieje zapis, że to spółka, do walidacji danych skorzystamy z wyszukiwarki KRS (baza CEIDG nie zwróci rekordów dla podmiotu będącego spółką):
Wyszukiwarka znajduje oczekiwany wpis. Nazwa pokrywa się z informacjami z paragonu. Dostępne są dane szczegółowe:
Podejrzenie może wzbudzić różnica w danych adresowych. Należy jednak pamiętać, że dane rejestracyjne spółek mogą zawierać inny adres, niż adres związany z miejscem świadczonej działalności. Aby sprawdzić, czy pod adresem z paragonu znajdziemy stację benzynową posłużymy się google maps:
Jak widać, rzeczywiście pod wskazanym punktem znajduje się stacja paliw. Z dużą dozą prawdopodobieństwa możemy stwierdzić, że dane są prawdziwe.
Jednak trzeba pamiętać, że w takich przypadkach cena paliwa na paragonie, lub inne dane widoczne na zdjęciu, mogły także zostać zmanipulowane. Dla dodatkowego potwierdzenia należałoby przeprowadzić weryfikację zdjęcia oraz poszukać dalszych informacji o przypadkach zawyżania cen w kontekście tej konkretnej stacji.
Czy to bot? – jak zweryfikować profil internetowy.
W czasach manipulacji informacją, na portalach społecznościowych spotykamy setki kont botów oraz trolli internetowych. Weryfikacja nie jest tak prosta jak w przypadku zdjęcia lub filmu. Jednocześnie, nie jest to niemożliwe. Aby sprawdzić, z kim mamy do czynienia, musimy pobawić się w detektywa.
Sprawdź, czy to profil oficjalny.
Jeżeli konto publikuje pod znanym imieniem i nazwiskiem lub nazwą, warto sprawdzić, czy posiada oficjalną weryfikację przeprowadzoną przez portal, na którym publikuje. Jeżeli konto jest zweryfikowane, przy imieniu i nazwisku pojawi się odpowiednia ikonka.
Przykłady:
Brak oficjalnej weryfikacji. Co dalej?
Jeżeli profil nie posiada oficjalnej weryfikacji, nie oznacza od razu, że konto jest fałszywe lub należy do bota/trolla. W takiej sytuacji musisz poszukać “głebiej”. Jeżeli sprawdzeniu podlega konto, które ma jakieś powiązanie z oficjalną instytucją, firmą, organizacją – masz możliwość dodatkowego sprawdzenia, czy link do oficjalnego konta znajduje się na stronie internetowej.
Jeżeli konto budzi Twoje wątpliwości, zweryfikuj takie informacje jak:
- Zdjęcie profilowe – za pomocą wymienionych wcześniej wyszukiwarek sprawdź, czy zdjęcie nie pochodzi ze stocków (zbiorów darmowych lub płatnych baz grafik) oraz czy nie zostało użyte w kontekście, który sugeruje, że ze sprawdzanym profilem ma niewiele wspólnego.
- Nazwa (username) konta – wejdź na stronę główną profilu lub zobacz jaki nick wyświetla się w podsumowaniu konta. Jeżeli unikalna nazwa użytkownika będzie zawierać przypadkowe ciągi znaków i liczb, może to sugerować, że spotkałeś “fałszywkę”.
- Aktywność konta i publikowane treści – Automaty, boty oraz konta trolli mają jedno zadanie – dotrzeć do jak największej ilości odbiorców i przekazać jak najwięcej zmanipulowanych treści dalej. Co może wydać się podejrzane? Takie konta podają dalej treści, “które się klikają”, publikując z bardzo dużą częstotliwością. Często powielają te same wpisy kilku lub kilkunastokrotnie. Sprawdź także, czy na profilu widoczna jest jakakolwiek aktywność związana z relacją autora z jego odbiorcami. Jej brak może wydać się podejrzany. Zweryfikuj, czy opisy są powiązane z zamieszczonymi materiałami. Przeanalizuj te treści pod względem możliwości automatycznego generowania.
- Data założenia konta – fałszywe konta pojawiają się jak grzyby po deszczu. Sprawdź, kiedy użytkownik założył profil.
- Ilość obserwowanych vs obserwujący – Przyjrzyj się temu, jaki przyrost popularności posiada profil. Można to zweryfikować na specjalnych portalach np: https://archive.org/web Konto, które jest botem charakteryzuje się dużą rozbieżnością między ilością obserwowanych (często w tysiącach) z obserwującymi (często maksymalnie kilkanaście/kilkadziesiąt).
Przykład fake konta:
Dla ciekawskich: listę kont wykrytych jako fałszywe/boty/trolle w ramach akcji #właczWeryfikacje możesz znaleźć na stronach nask.pl TUTAJ
Fake konto zdemaskowane. Co dalej?
Jeżeli po sprawdzeniu profilu, okazało się, że jest fałszywy lub po prostu sieje manipulację i dezinformację, możesz takie konto zgłosić jako szkodliwe.
Instrukcję jak zgłaszać trolla/bota po wyłapaniu możes znaleźć tutaj:
Instrukcje jak zgłaszać trolla/bota po wyłapaniu. pic.twitter.com/IQQiOYaqQn
— Demaskujemy dezinformację (@przeciw_wojnie) February 26, 2022
Instrukcja, jak dokonać zgłoszenia na facebooku: www.facebook.com/help/306643639690823/?helpref=uf_share
Lista portali/kont, które walczą z dezinformacją i fake newsami
- https://demagog.org.pl/ – Pierwsza w Polsce organizacja fact-checkingowa. Przyjmują także zgłoszenia związane z fake newsami.
- https://wojownicyklawiatury.pl/ – Jak można przeczytać na stronie – grupa liczy ponad 3 tys. osób zainteresowanych weryfikacją informacji.
- https://twitter.com/przeciw_wojnie – Profil prowadzony przez ludzi z ekipy Brand24. Śledzą dezinformację w sieci. Publikują informację o kontach trolli internetowych.
- https://twitter.com/WeryfikacjaNASK – Profil administrowany przez Państwowy Instytut Badawczy NASK
- https://mitologiawspolczesna.pl/ – Portal, na którym Marcin Napiórkowski bada współczesne mity (konsumenckie, legendy miejskie, teorie spiskowe i pseudonaukowe)
Jeżeli znajdujesz w tym artykule wartość, będę wdzięczny, jeśli podasz go dalej. Walczmy z tym, aby ograniczyć dezinformację w sieci!
Pssst… Poniżej nagroda dla tych, którzy szukają do
Bonus
Na koniec, zamieszczam kilka linków (jako praca domowa do odrobienia) do stron, gdzie można poćwiczyć rozpoznawanie elementów związanych z fake newsami [2]:
- Rozpoznaj internetowego trolla [ENG] – sprawdź, czy uda Ci się rozpoznać fałszywe konto w social media – trolla, stworzonego do rozsiewania fałszywych informacji: https://spotthetroll.org/start
- Oryginalne czy photoshop – sprawdź, czy dasz radę odróżnić oryginalne zdjęcie od wersji przerobionej w photoshopie: https://landing.adobe.com/en/na/products/creative-cloud/69308-real-or-photoshop/index.html
- Zdjęcie, czy fake? – sprawdź, czy odróżnić prawdziwą fotografię od zdjęcia utworzonego w programie graficznym: https://area.autodesk.com/fakeorfoto/
- Umiejętność czytania wiadomości [ENG] – kurs + gra, dzięki, którym można nauczyć się rozpoznawać fałszywe treści: https://newsliteracy.ca/activities/fakeout/
- Fakt, czy fałsz [ENG] – gra dzięki której możesz nauczyć się więcej o tym jak odróźnić materiały prawdziwe od fałszywych: https://mediasmarts.ca/sites/mediasmarts/files/games/reality-check/index.html#/sites/mediasmarts/files/games/reality-check/
- Fakey [ENG] – gra, której celem jest nauka umiejętności korzystania z social mediów i prezentacja interakcji ludzi z dezinformacją : https://fakey.osome.iu.edu/
- NewsFeed Defenders [ENG] – ta gra nauczy Cię, jak oceniać źródła online: https://www.factcheck.org/newsfeed-defenders/
- Interland: Reality River [ENG] – gra stworzona przez Google, która nauczy Cię jak bronić się przed phishingiem: https://beinternetawesome.withgoogle.com/en_us/interland/landing/reality-river
Źródła:
- https://twinspace.etwinning.net/124207/pages/page/1379575
- https://panoptykon.org/stop-dezinformacji-przewodnik
- https://www.nask.pl/pl/wlaczweryfikacje/4413,WlaczWeryfikacje.html
- https://demagog.org.pl/
- https://panoptykon.org/sites/default/files/publikacje/panoptykon_samouczek_media_2017.pdf
Grafika tytułowa:
